Το Φεστιβάλ «Rivers of Sofia» της ομάδας Collective στις κοίτες των ποταμών της Σόφιας το 2020 (φωτογραφία: kolektiv.bg)

Ο μετασχηματισμός μιας πόλης είναι κυρίως συνυφασμένος στο μυαλό μας με την πολεοδομία, με μεγάλους πόρους, υποδομές μεγάλης κλίμακας και σύνθετο σχεδιασμό. Κάποιες φορές, όμως, η αστική αλλαγή ξεκινά από κάτι πολύ απλούστερο: από την παρατήρηση του τόπου στον οποίο ζούμε, από το ερώτημα γιατί είναι στην κατάσταση στην οποία βλέπουμε και από την απόφαση ότι θα μπορούσε να εξυπηρετεί την πόλη με έναν διαφορετικό τρόπο.

Από αυτό το σημείο ξεκίνησε η ομαδα «Collective», μια μη κυβερνητική οργάνωση που προέκυψε από μια ομάδα νέων ανθρώπων στη Σόφια της Βουλγαρίας, , οι οποίοι παρατήρησαν τους παραμελημένους και ξεχασμένους χώρους της πόλης τους και ειδικότερα, τα ποτάμια της. Η πρωτοβουλία τους, «Rivers of Sofia», δείχνει πώς η παρατήρηση, η συμμετοχή της κοινότητας και οι μικρές παρεμβάσεις μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται και χρησιμοποιούν έναν αστικό χώρο.

Στο επίκεντρο της πρωτοβουλίας βρέθηκαν οι ποταμοί Περλόφσκα και Βλαντάισκα, των οποίων οι τεχνητές κοίτες διασχίζουν το κέντρο της Σόφιας. Παρότι αποτελούν μέρος του ιστορικού και φυσικού τοπίου της πόλης, οι χώροι αυτοί ήταν απρόσιτοι και αποκομμένοι από τη δημόσια ζωή για οκτώ δεκαετίες. Ιστορικά, τα ποτάμια είχαν σημαντικό ρόλο στην αντιπλημμυρική προστασία και στη συγκρότηση των σύγχρονων αστικών υποδομών της Σόφιας, ενώ σήμερα διατηρούν τη σημασία τους για το μέλλον μας στο πλαίσιο της υπερθέρμανσης του πλανήτη, καθώς λειτουργούν ως φυσικοί «κλιματισμοί» μέσα στον πυκνοδομημένο αστικό ιστό.

Μέχρι το 2020, μεγάλο μέρος του ποτάμιου συστήματος παρέμενε παραμελημένο και επιβαρυμένο από ρύπανση, ενώ οι ιστορικές λίθινες γέφυρες είχαν υποστεί φθορές και διάβρωση, χωρίς να έχει υπάρξει μέριμνα για την αποκατάστασή τους. Παράλληλα, ο έντονα τεχνικός και τεχνητός χαρακτήρας των ποτάμιων κοιτών είχε περιορίσει τις οικολογικές τους λειτουργίες και, κυρίως, είχε απομακρύνει τα ποτάμια από την καθημερινή ζωή και εμπειρία των κατοίκων της πόλης.

Η έλλειψη πρόσβασης από τον κεντρικό δρόμο προς τα ποτάμια είχε δημιουργήσει σταδιακά μια απόσταση ανάμεσα σε αυτά και τους κατοίκους της πόλης. Όταν ένας αστικός χώρος δεν χρησιμοποιείται, ξεχνιέται και σπάνια κινητοποιεί το δημόσιο ενδιαφέρον που χρειάζεται για να προστατευθεί. Γι’ αυτό, όταν η ομάδα «Collective» μίλησε για την πρόθεσή της να «επιστρέψει τα ποτάμια στην πόλη», το πρώτο και βασικότερο βήμα της ήταν να αποκαταστήσει την πρόσβαση των πολιτών σε αυτά.

Αντί να ξεκινήσει από μόνιμες κατασκευές, η πρωτοβουλία στηρίχθηκε σε μια προσωρινή αρχιτεκτονική εγκατάσταση: μια απλή σκάλα από σκαλωσιά, η οποία δημιούργησε την πρώτη κρίσιμη σύνδεση ανάμεσα στο επίπεδο του δρόμου και στα ποτάμια από κάτω, επιτρέποντας στους πολίτες να αποκτήσουν πρόσβαση σε αυτά.

Ο κόσμος ανταποκρίθηκε ερευνώντας την περιοχη και από εκεί, η παρέμβαση επεκτάθηκε. Προσωρινές κατασκευές, πολιτιστικές δράσεις και εκπαιδευτικές δραστηριότητες μετέτρεψαν τα ποτάμια σε χώρους δημόσιας ζωής, ενισχύοντας ταυτόχρονα τη γνώση για την ιστορική και περιβαλλοντική τους αξία. Μέσα σε δύο χρόνια, τα ποτάμια φιλοξένησαν φεστιβάλ με μουσική, πολιτιστικές εκδηλώσεις, αθλητικές και εκπαιδευτικές δράσεις. Μάλιστα, ένα συνεργατικό εργαστήριο έφερε κοντά αρχιτέκτονες, πολεοδόμους και φοιτητές, ώστε να εξεταστεί πώς οι χώροι αυτοί θα μπορούσαν να συνδεθούν μόνιμα με την πόλη και να μετατραπούν σε προσβάσιμους δημόσιους χώρους πρασίνου.

Η αυξανόμενη προβολή του «Rivers of Sofia» τράβηξε και ενδιαφέρον του Δήμου Σόφιας. Η δημόσια συζήτηση λειτούργησε ως όχημα για να τεθούν ερωτήματα γύρω από την ποιότητα των υδάτων, την προσβασιμότητα, τα δίκτυα αποχέτευσης και τη μακροπρόθεσμη διαχείριση των ποταμών της Σόφιας. Ό,τι άρχισε ως προσωρινή παρέμβαση εξελίχθηκε έτσι σε ένα ευρύτερο αίτημα θεσμικής αλλαγής, με τον Δήμο Σόφιας να μπαίνει πιο ενεργά σε συζητήσεις για την αποκατάσταση και την αναζωογόνηση των ποταμών ως δημόσιων χώρων πρασίνου. Το 2024 διοργανώθηκε συνέδριο με τίτλο «Το Μέλλον του Ποταμού Περλόφσκα – Ένα Πρότυπο για τη Βιώσιμη Διαχείριση των Ποταμών της Σόφιας», το οποίο ακολούθησε η υπογραφή μνημονίου από τον Δήμαρχο της Σόφιας, Vasil Terziev, για τη βιώσιμη διαχείριση του ποταμού Περλόφσκα, με βάση τα ευρήματα της σχετικής μελέτης. Το έγγραφο θέτει τέσσερις βασικές προτεραιότητες για τη μελλοντική διαχείριση του ποταμού:

1. Βελτίωση και επικαιροποίηση των επίσημων χαρτών και των κτηματολογικών στοιχείων για τον ποταμό Περλόφσκα.
2. Εντοπισμός και διακοπή παράνομων απορρίψεων λυμάτων και άλλων πηγών ρύπανσης που καταλήγουν στον ποταμό.
3. Εισαγωγή σύγχρονων εργαλείων και τεχνολογιών για την αποτελεσματικότερη παρακολούθηση της ποιότητας του νερού.
4. Officially name previously unnamed tributaries and water bodies within Sofia Municipality.

Η πρωτοβουλία απέσπασε διεθνή αναγνώριση το 2022, με Grand Prix στα European Heritage Awards / Europa Nostra, δείχνοντας πώς η δημιουργική επανάχρηση εγκαταλελειμμένων αστικών υποδομών μπορεί να απαντήσει ταυτόχρονα σε ζητήματα κληρονομιάς, κοινότητας και δημόσιου χώρου.

Ακόμη πιο σημαντικό, η ιδέα δεν έμεινε σε ένα ποτάμι ή σε μία πόλη. Το εγχείρημα επεκτάθηκε έκτοτε εκτός Σόφιας, με το ενδιαφέρον να στρέφεται και σε άλλα ποτάμια της Βουλγαρίας, όπως στην πόλη Γκάμπροβο, που φιλοξένησε το φεστιβάλ «Rivers of the City» με πρόγραμμα μουσικής, εκδηλώσεων και συμμετοχικών εργαστηρίων.

Το παράδειγμα αυτό φέρνει στο προσκήνιο μια βασική αρχή του placemaking: ότι η μεταβολή του αστικού χώρου δεν χρειάζεται να γεννιέται αποκλειστικά μέσα από τους τυπικούς φορείς πολεοδομικού και αστικού σχεδιασμού, καθώς η συμμετοχή της κοινότητας έχει τη δύναμη να κινήσει και εκείνη τα νήματα της αλλαγής. Η Jane Jacobs, συγγραφέας του βιβλίου «The Death and Life of Great American Cities», είχε επισημάνει δεκαετίες πριν ότι όποιος περπατά καθημερινά έναν δρόμο γνωρίζει γι’ αυτόν πράγματα που καμία έρευνα δεν θα εντοπίσει. Το placemaking είναι αυτό που συμβαίνει όταν η γνώση αυτή αξιοποιείται μέσα από μικρές, φθηνές και προσωρινές αλλαγές σε έναν χώρο, οι οποίες δοκιμάζονται δημόσια, ώστε να φανεί αν ο κόσμος θα τον χρησιμοποιήσει. Βάζει στο επίκεντρο της αστικής αλλαγής τις πραγματικές φωνές, τις ανάγκες και τις παρατηρήσεις εκείνων που ζουν τον χώρο.

Το ερώτημα είναι, «Πόσες δυνατότητες αστικού μετασχηματισμού υπάρχουν ήδη μέσα στις πόλεις μας, αλλά μένουν αόρατες επειδή κανείς δεν τις έχει ακόμη προσεγγίσει από μια διαφορετική οπτική;»

Αυτό είναι, τελικά, το επιχείρημα που αξίζει να διατυπωθεί για την κοινωνική συμμετοχή στον αστικό σχεδιασμό: δεν αποτελεί μόνο ένα πεδίο που συμπληρώνεται αφότου ένα έργο έχει ξεκινήσει, αλλά μπορεί να είναι εκείνο που το ξεκινά εξαρχής.

Βιβλιογραφία:

• Jacobs, J. (1961). The Death and Life of Great American Cities. New York: Random House.
• The Collective Foundation. (χ.χ.). The Rivers of the City. Διαθέσιμο στο: https://kolektiv.bg/en/the-rivers-of-the-city/ (Πρόσβαση: 1 Σεπτεμβρίου 2026).
• European Heritage Awards / Europa Nostra Awards. (2022). Rivers of Sofia. Διαθέσιμο στο: https://www.europeanheritageawards.eu/winners/rivers-of-sofia/ (Πρόσβαση: 1 Σεπτεμβρίου 2026).
• European Heritage Awards Archive. (2022). Rivers of Sofia. Διαθέσιμο στο: https://europeanheritageawards-archive.eu/laureates-1978-2022/detail/rivers-of-sofia (Πρόσβαση: 1 Σεπτεμβρίου 2026).
• The Collective Foundation. (2025). Rivers of the City – Gabrovo. Διαθέσιμο στο: https://kolektiv.bg/en/rivers-of-the-city-gabrovo-2025/ (Πρόσβαση: 1 Σεπτεμβρίου 2026).
• The Collective Foundation. (2024). Conference “The Future of the Perlovska River – a Model for Sustainable Management of Sofia Rivers”. Διαθέσιμο στο: https://kolektiv.bg/en/future-of-perlovska/ (Πρόσβαση: 1 Σεπτεμβρίου 2026).